નચિકેતા અને યમ

નચિકેતા ઋષિ વાજશ્રવાના યુવાન પુત્ર હતા. એક વખત, તેમના પિતાએ એક યજ્ઞ કર્યો જેમાં તેમણે પોતાની સર્વ સંપત્તિ દાનમાં આપવાની હતી. પરંતુ ઋષિએ માત્ર વૃદ્ધ અને દુર્બળ ગાયો જ દાનમાં આપી. નચિકેતાએ પોતાના પિતાને પૂછ્યું કે તેઓ પોતાના પુત્રને કોને આપશે. ક્રોધિત થઈને પિતાએ કહ્યું કે તેઓ નચિકેતાને મૃત્યુના દેવ યમને આપી રહ્યા છે. નચિકેતા સત્યનિષ્ઠ અને નીડર હતા. તેઓ ખરેખર યમના આવાસ તરફ પ્રયાણ કરી ગયા. યમ ઘરે નહોતા. નચિકેતા ત્રણ દિવસ સુધી અન્ન-જળ વિના દ્વાર પર બેઠા રહ્યા. જ્યારે યમ પાછા ફર્યા, ત્યારે તેઓ ઊંડા પશ્ચાત્તાપથી ભરાઈ ગયા કે એક યુવાન બ્રાહ્મણ બાળક તેમના દ્વારે ભૂખ્યો-તરસ્યો રાહ જોઈ રહ્યો હતો. યમે નચિકેતાને ત્રણ વરદાન આપ્યાં. પ્રથમ વરદાનમાં નચિકેતાએ પિતાનો પ્રેમ અને ક્ષમા માગ્યાં. બીજામાં, તેમણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરવાનું જ્ઞાન માગ્યું. ત્રીજા વરદાનમાં, નચિકેતાએ સૌથી ગહન પ્રશ્ન પૂછ્યો — મૃત્યુ પછી શું થાય છે, આત્માનું રહસ્ય શું છે. યમે તેમને સંપત્તિ, રાજ્ય અને દીર્ઘ આયુષ્ય આપવાની લાલચ આપીને આ પ્રશ્નથી વિચલિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ નચિકેતા અડગ રહ્યા. અંતે, તેમના દૃઢ સંકલ્પથી પ્રસન્ન થઈ, યમે તેમને આત્માનું શાશ્વત જ્ઞાન આપ્યું, જે કઠોપનિષદમાં સુરક્ષિત છે.