પ્રદોષ વ્રત કથા

સમુદ્ર મંથન દરમિયાન, જ્યારે દેવો અને દાનવોએ સાથે મળીને મંથન કર્યું, ત્યારે અનેક રત્નો પ્રગટ થયાં. સૌ પ્રથમ ભયંકર હળાહળ વિષ નીકળ્યું, જેની જ્વાળાઓ ત્રણેય લોકોને ભસ્મ કરવા લાગી. ભયભીત દેવો ભગવાન શિવના શરણે ગયા. સૌની રક્ષા કરવા માટે શિવે તે વિષ પોતાના કંઠમાં ધારણ કરી લીધું, જેથી તેમનો કંઠ નીળો પડી ગયો અને તેઓ નીલકંઠ (નીળા કંઠવાળા) નામે ઓળખાયા. આ ઘટના ત્રયોદશી (તેરસ)ના દિવસે પ્રદોષ કાળ (સંધ્યા સમય) દરમિયાન બની હતી. શિવના આ ત્યાગથી પ્રસન્ન થઈ, સર્વ દેવોએ તેમની સ્તુતિ કરી. બ્રહ્માજીએ ઘોષણા કરી કે જે કોઈ ત્રયોદશીના પ્રદોષ કાળ દરમિયાન શિવની પૂજા-અર્ચના કરશે, તે સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થશે અને શિવની વિશેષ કૃપા પ્રાપ્ત કરશે. એક ગરીબ બ્રાહ્મણે પ્રદોષ વ્રત આચર્યું અને ભગવાન શિવની ઉપાસના કરી. પ્રસન્ન થઈ, શિવે તેમને ધન, યશ અને મોક્ષનો આશીર્વાદ આપ્યો. ત્યારથી પ્રત્યેક માસની બંને ત્રયોદશીએ પ્રદોષ વ્રત પળાય છે. સોમવારે આવતો પ્રદોષ (સોમ પ્રદોષ) અને શનિવારે આવતો પ્રદોષ (શનિ પ્રદોષ) વિશેષ શુભ ગણાય છે.

ત્રયોદશીના દિવસે વ્રત રાખો. પ્રદોષ કાળ દરમિયાન (સૂર્યાસ્તથી લઈને લગભગ નેવું મિનિટ સુધી) શિવલિંગ પર જળ, દૂધ અને બેલપત્ર અર્પણ કરો. શિવ પરિવારની પૂજા કરો. ૐ નમઃ શિવાય મંત્રનો જાપ કરો. કથા સાંભળો અને પારણું કરો.

પ્રદોષ વ્રત ભગવાન શિવના વિષ પાન કરવાના બલિદાનની સ્મૃતિમાં આચરવામાં આવે છે. પાપોના નાશ, કષ્ટોના નિવારણ અને શિવકૃપાની પ્રાપ્તિ માટે આ સર્વોત્તમ ઉપવાસ છે.