नचिकेता आणि यम

नचिकेता हा ऋषी वाजश्रवाचा तरुण मुलगा होता. एकदा त्याच्या वडिलांनी एक यज्ञ केला, ज्यामध्ये त्यांना आपली सर्व संपत्ती दान करणे आवश्यक होते. परंतु त्या ऋषींनी केवळ म्हाताऱ्या आणि दुर्बल गायीच दान केल्या. नचिकेताने आपल्या वडिलांना विचारले की ते आपल्या मुलाला कोणाला देणार आहेत. रागावलेल्या वडिलांनी सांगितले की ते नचिकेताला मृत्यूचा देव यम याला देत आहेत. नचिकेता सत्यनिष्ठ आणि धाडसी होता. तो प्रत्यक्षात यमाच्या निवासस्थानी जाऊन पोहोचला. यम घरी नव्हते. नचिकेता तीन दिवस अन्न व पाण्याविना उंबरठ्यावर बसून राहिला. यम परत आले तेव्हा एका तरुण ब्राह्मण मुलाने त्यांच्या दारात उपाशी राहून वाट पाहिली हे पाहून त्यांना अत्यंत पश्चात्ताप झाला. यमाने नचिकेताला तीन वर मागण्यास सांगितले. पहिल्या वरात नचिकेताने आपल्या वडिलांचे प्रेम आणि क्षमा मागितली. दुसऱ्या वरात त्याने स्वर्गप्राप्तीचे ज्ञान मागितले. तिसऱ्या वरात नचिकेताने सर्वात गहन प्रश्न विचारला — मृत्यूनंतर काय होते, आत्म्याचे रहस्य काय आहे. यमाने त्याला परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला आणि त्याऐवजी संपत्ती, राज्ये आणि दीर्घायुष्य देऊ केले. परंतु नचिकेता आपल्या निश्चयावर ठाम राहिला. अखेर त्याच्या दृढनिश्चयाने प्रसन्न होऊन यमाने त्याला आत्म्याचे शाश्वत ज्ञान दिले, जे कठोपनिषदात जतन केलेले आहे.